Bugün 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü. Biliyoruz ki çocukların haklarını öğrenmesinden daha önemlisi onların uygulandığı ortamları deneyimlemeleri. Peki bunun mümkün olduğu bir okul ortamını nasıl yaratırız?

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından 20 Kasım 1989 gününde benimsenen Çocuk Hakları Sözleşmesi, bugün Türkiye dâhil 196 ülke tarafından kabul görüyor. 54 maddelik bu sözleşme çocuk haklarını ve bu hakların hükümetlerce nasıl geliştirilmesi ve korunması gerektiğini tanımlıyor. Çocuk haklarına anne-babalar ve hükümetler açısından evrensel ve hukuki bir çerçeve çizmesiyle bu sözleşme, çocuklar ve tüm insanlık için önem taşıyor.

Çocuklara Haklarını Öğretmek, Ama Nasıl?

Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin uygulanmasına dair en önemli adımlardan biri sözleşmenin asıl sahipleri olan çocukların haklarına dair farkındalıklarının oluşmasını sağlamak. Türkiye’de temel eğitim ve ortaöğretim müfredatındaki çocuk hakları eğitimi, bu bildirgenin çocuklara tanıtılmasını kapsıyor. Ancak biliyoruz ki çocuklarda öğrenmenin gerçekleşebilmesi için bilginin ötesine geçmek ve gerçek hayatla bağlantılı şekilde deneyimler edinmek çok önemli. Tıpkı diğer tüm konulardaki gibi insan hakları ve çocuk hakları eğitimi için de bu elzem. 

Ders İçinde Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin Ötesindeki Kaynaklar

Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Birimi tarafından tasarlanan “Söz Küçüğün”, “Pusulacık” ve “Pusula” gibi oyunlar, “uluslararası belgelerde tanımlanan insan hakları ve çocuk hakları ile çocukların günlük yaşam deneyimleri arasındaki bağlantıyı güçlendirmeye yardımcı oluyor”. Sınıfınızda Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin yanı sıra bu kaynakları kullanarak uygulamalar yapabilir, çocukların kendilerinin ve başkalarının haklarını kavramalarına destek olabilirsiniz.

Çocuk Haklarını Öğretmekten Öte Deneyimletmek

Çocuklara çocuk haklarını öğretirken hakların varlığını ve Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin maddelerini öğretmenin ötesinde demokratik bir ortamda hakların nasıl yaşam bulduğunu deneyimletmek, kalıcı öğrenmelerine destek oluyor. Bu sözleşmenin uygulandığında neye benzediğini deneyimleyebildikleri zaman hem kendilerinin hem başkalarının haklarının farkına varabiliyorlar. Bu yüzden insan hakları eğitiminin sınıf ve okul ikliminin gündelik bir parçası olması önem taşıyor. Bu çerçevede kendilerinin ve başkalarının yaşadıkları haksızlıklara karşı duyarlı oluyor, haklarını koruyacakları becerilerle donatılıyorlar. Bunun için hayata insan hakları penceresinden bakan eğitimcilerin rehberliği çok önemli.

Eğitimciler olarak sözleşmenin birincil uygulayıcısı olun 

Tüm davranışsal kazanımlarda olduğu gibi insan hakları eğitiminde de örnek olmak, çok önemli bir adım. Bunun için sözleşmeyi önce siz içselleştirin. Öğrencilerinizle olan ilişkilerinizde sözleşmede belirtilen maddelere ne ölçüde uyduğunuzu sorgulayın. Kendinize dışarıda bir göz olarak bakarak “Nasıl daha iyi bir çocuk hakları uygulayıcısı ve savunucusu olurum?” sorusunu sorun.

Oyun alanları, insan hakları eğitimi için uygun fırsatlar sunar, bu fırsatları kollayın

Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Birimi, “Pusulacık: Çocuklar İçin İnsan Hakları Eğitimi Kılavuzu” isimli yetişkin el kitabında bunu şöyle açıklar; “Oyun alanında baş gösteren bir anlaşmazlık, azınlıklara karşı olumsuz davranışlar veya kızların kimi etkinliklerden cinsiyetçi bir bakışla dışlanması gibi durumlar olabilir. Buna karşılık, insan hakları konusuna yalnızca ihlaller açısından yaklaşmaktan kaçının. Kimi insan haklarından her gün yararlandığımızı vurgulayın.”

Verdiğiniz insan hakları eğitimi kapsamında çocukların insan haklarını gözetmeyi bir alışkanlık hâline getirmesine destek olun

Çocuk ve insan hakları eğitiminin temel amacı literatür bilgisi edinilmesinin ötesinde edinilen bu bilginin uygulanmasını sağlamaktır. Öğrencilerinizin bu farkındalığa sahip olmasını ve gördükleri hak ihlallerine uygun bir şekilde müdahale etmeyi öğrenmesini sağlayın. Haklar kapsamında ailesinde ve çevresindeki davranış örüntülerini gözden geçirmelerini isteyebilirsiniz. Bu bağlamda öğrenci, arkadaşlarıyla ya da kardeşiyle olan ilişkilerinin sınırlarını tekrar düşünebilir. Onları bu alanlara yönlendirdiğinizde hayata hak temelli bir pencereden bakmalarına destek sağlamış olursunuz.

İnsan hakları ihlallerinin en aza indirgendiği bir dünya, çocukların kendilerinin ve başkalarının haklarını küçük yaşta öğrenmesiyle mümkün. 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü kutlu olsun.

Kaynaklar:

1. Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Birimi, “Pusulacık: Çocuklar İçin İnsan Hakları Eğitimi Kılavuzu”, 2010: https://cocuk.bilgi.edu.tr/wp-content/uploads/2020/02/PUSULACIK-birles%CC%A7tirildi.pdf
2. Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Birimi, “Söz Küçüğün” Oyunu Eğitimci Rehberi, 2023: https://cocuk.bilgi.edu.tr/wp-content/uploads/2024/03/Soz-Kucugun-Egitimciler-Icin-Rehber-Son.pdf